Dwutysiącletnie krosno i początki informatyki

When a loom looks like software

27 grudnia 2025 r. Chińskie Stowarzyszenie na rzecz Nauki i Technologii (CAST) opublikowało krótki materiał wideo, w którym argumentowano, że liczące dwa tysiące lat krosno wzorzyste, wydobyte z grobowca w pobliżu Chengdu, powinno być uznane za wczesny komputer, ponieważ kodowało wzory na fizycznych kartach i wykonywało je mechanicznie. Twierdzenie to — o którym media międzynarodowe poinformowały 2 stycznia 2026 r. — łączy starannie wykopany artefakt z okresu Zachodniej dynastii Han z nowoczesnymi definicjami programowalności i kodowania binarnego. Ponownie otworzyło ono również długotrwałą debatę na temat tego, jak historycy powinni nazywać i klasyfikować najwcześniejsze maszyny liczące świata.

The Chengdu find and how it worked

Obiektem znajdującym się w centrum dyskusji jest model krosna wzorzystego (ti hua ji), odnaleziony podczas wykopalisk ratunkowych na stanowisku Laoguan Mountain w Chengdu w grudniu 2012 roku. Archeolodzy wydobyli cztery modele krosien z grobowca z okresu Han, zidentyfikowanego jako Grobowiec nr 2; badacze tekstyliów uznali je później za wczesne, kompletne egzemplarze automatycznych krosien wzorzystych, a specjaliści wykonali ich rekonstrukcje.

W sercu kontrowersji leży problem definicyjny. Jeśli zdefiniujemy komputer jako dowolne urządzenie, które przyjmuje dane wejściowe, postępuje zgodnie z zestawem instrukcji i generuje przewidywalny wynik, wówczas programowalne krosno spełnia te kryteria: karty wzorów są danymi wejściowymi, mechanizm wykonuje powtarzalny program, a utkana tkanina jest wynikiem. CAST wyraźnie podkreśliło ten punkt, prezentując krosno jako maszynę typu wejście-wyjście z dającym się oddzielić sprzętem i oprogramowaniem.

Jednak historycy i historycy techniki zazwyczaj rozróżniają urządzenia analogowe i cyfrowe, wyspecjalizowane kalkulatory i maszyny ogólnego przeznaczenia oraz jawne przetwarzanie symboliczne i zakodowane sterowanie mechaniczne. Na przykład Mechanizm z Antykithiry — starożytne greckie urządzenie zębate datowane na koniec II wieku p.n.e. — jest szeroko opisywany w literaturze jako najwcześniejszy znany analogowy komputer astronomiczny, ponieważ obliczał cykle niebieskie za pomocą przekładni zębatych, a nie zakodowanych kart perforowanych. Ocena ta opiera się na szczegółowych badaniach obrazowych i pracach rekonstrukcyjnych opublikowanych w Nature i powiązanych czasopismach. Mechanizm z Antykithiry zajmuje zatem inną niszę koncepcyjną niż krosno, którego celem jest automatyzacja produkcji powtarzalnych wzorów.

Precedents and descendants

Istnieje długa ciągłość w ludzkich staraniach o nadanie instrukcjom formy materialnej. W tradycji europejskiej najsłynniejszym pomostem między tkactwem a informatyką jest mechanizm krosna Josepha-Marie Jacquarda z początku XIX wieku, który wykorzystywał karty perforowane do sterowania wzorami i bezpośrednio zainspirował pionierów mechanicznych obliczeń, takich jak Charles Babbage. Karty perforowane pozostały nośnikiem danych obliczeniowych aż do XX wieku i są powszechnie wymieniane jako wczesna forma programu przechowywanego. Nić biegnąca od chińskich krosien wzorzystych do Jacquarda, a następnie do przetwarzania danych za pomocą kart perforowanych, jest zatem nicią techniki i analogii, nawet jeśli technologie te pełniły różne role społeczne i przemysłowe.

Tymczasem współczesne relacje o „pierwszych komputerach” często umieszczają ENIAC i wcześniejsze maszyny koncepcyjne (Maszynę Analityczną Babbage'a) na początku odrębnej linii rozwojowej prowadzącej ku elektronicznym obliczeniom ogólnego przeznaczenia. Electronic Numerical Integrator and Computer (ENIAC), ukończony w 1945 roku i publicznie zademonstrowany na początku 1946 roku, jest powszechnie uznawany za pierwszy duży, programowalny elektroniczny komputer cyfrowy, podczas gdy Maszyna Analityczna pozostaje eksperymentem myślowym, który przeniósł ideę programowalności na grunt mechanizmów arytmetycznych. Te kamienie milowe rzadko są bezpośrednio porównywane z automatyzacją tekstyliów, ponieważ zajmują się innymi obszarami problemowymi — obliczeniami naukowymi w przeciwieństwie do produkcji masowej — ale koncepcyjne wzajemne przenikanie się idei (karty, skoki warunkowe, powtarzalność) jest niezaprzeczalne.

How historians weigh function, intent and context

Nazywanie krosna wzorzystego z Chengdu „binarnym komputerem” jest zabiegiem interpretacyjnym: pozbawia obiekt kontekstu kulturowego (produkcja tkanin w Chinach epoki Han) i uwypukla abstrakcyjne właściwości formalne (stany dyskretne, wzory wielokrotnego użytku). Taki ruch jest użyteczny dla wykazania ciągłości ludzkich idei dotyczących kodowania i automatyzacji, ale ma swoje granice. Specjaliści będą podkreślać specyficzną rolę społeczną krosna — produkcję luksusowych tkanin — oraz fakt, że jego logika mechaniczna jest specyficzna dla danej dziedziny, a nie służy do arytmetyki ogólnego przeznaczenia. Mechanizm z Antykithiry, dla kontrastu, został wyraźnie zaprojektowany do modelowania cykli astronomicznych i wykonywania obliczeń o charakterze naukowym; sprawia to, że wielu historykom łatwiej jest nazywać go „komputerem” w sensie używanym w historii nauki.

Why the debate matters now

Poza klasyfikacją techniczną, debata ta wpisuje się w szersze dyskusje o narodowym dziedzictwie naukowym i globalnej historii technologii. Publiczne poparcie CAST dla krosna z Chengdu jako protokomputerowego sprzętu jest po części pracą naukową, a po części narracją kulturową: rzuca wyzwanie eurocentrycznym osiom czasu i twierdzi, że kluczowe idee leżące u podstaw przetwarzania informacji miały pozaeuropejskie korzenie na długo przed przemysłową Europą. Argument ten jest historycznie obronny — techniki kodowania instrukcji i automatyzacji pracy istniały w wielu miejscach — ale zachęca również do rzetelnych, krytycznych badań, które odróżniają analogię od bezpośredniego pokrewieństwa.

Dla inżynierów i technologów historia krosna jest wartościowa bez względu na etykietę. Jest to przykład wyrafinowanego myślenia mechanicznego — modułowych zestawów instrukcji, oddzielenia wzoru od maszyny, powtarzalności na skalę przemysłową — co antycypuje późniejsze wybory inżynieryjne. Dla historyków znalezisko to jest okazją do sprecyzowania słownictwa: możemy mówić o „programowalności” w wielu znaczeniach i możemy uznać kilka uzasadnionych „pierwszych razy” w zależności od tego, czy priorytetowo traktujemy uniwersalność, obliczenia elektroniczne, przetwarzanie symboliczne, czy najwcześniejszy zachowany przykład danego wzorca projektowego.

Next steps for scholars

Dyskusja przeniesie się z nagłówków gazet do czasopism naukowych. Archeolodzy, historycy tekstyliów i historycy techniki będą chcieli opublikować szczegółowe analizy krosien z Chengdu, ich mechanicznych rekonstrukcji oraz zachowanych fragmentów wzorów; datowanie radiowęglowe, analiza zużycia i kontrolowane rekonstrukcje wzmocnią wszelkie twierdzenia dotyczące funkcji. Badania porównawcze zestawiające modele z Laoguan z innymi wczesnymi krosnami zmechanizowanymi oraz sformułowanie jasnych kryteriów „obliczeń” będą niezbędne, jeśli twierdzenie to ma zyskać szerszą akceptację. Dopóki nie pojawi się ten recenzowany dorobek naukowy, najbardziej konstruktywną reakcją jest traktowanie oświadczenia CAST jako rzetelnej prowokacji intelektualnej, a nie rozstrzygniętej reklasyfikacji.

Niezależnie od ostatecznego werdyktu, krosno z Chengdu podkreśla szerszą prawdę: idee techniczne, które umożliwiają nowoczesną informatykę — zakodowane instrukcje, powtarzalne wykonanie, oddzielenie programu od maszyny — pojawiały się wielokrotnie w różnych formach i miejscach na przestrzeni dziejów. Obecnym zadaniem jest staranne odwzorowanie tych przypadków w ich kontekstach społecznych i materialnych, zamiast sprowadzania ich do jednej historii o wspólnym początku.

Sources

• South China Morning Post (raport o krośnie wzorzystym z Chengdu i wideo CAST)
• Nature (Freeth i in., artykuł o Mechanizmie z Antykithiry)
• Materiały Britannica / University of Pennsylvania o ENIAC (historia wczesnych komputerów elektronicznych)
• Communications of the ACM (historyczny przegląd krosien na karty perforowane i ich wpływu)
• China Silk Museum i raporty archeologiczne z Chengdu (rekonstrukcje i dokumentacja artefaktów)