Zatrzymać chorobę Alzheimera, zanim zaniknie pamięć

Presymptomatyczne uderzenia w dawnego wroga

18 grudnia 2025 roku w czasopiśmie Alzheimer's and Dementia opisano uderzający wynik zespołu z Northwestern University: eksperymentalna mała cząsteczka, NU‑9, zapobiega najwcześniejszym, niewidocznym uszkodzeniom wywołanym przez chorobę Alzheimera w modelu mysim, gdy jest podawana przed pojawieniem się problemów z pamięcią. Lek wyraźnie zredukował nowo zidentyfikowany, wysoce toksyczny podtyp oligomerów amyloidu beta, wyciszył rozległy stan zapalny gleju i obniżył poziom nieprawidłowego białka TDP‑43 — zmiany, które zazwyczaj poprzedzają pogorszenie funkcji poznawczych o wiele lat.

NU‑9 i ukryty oligomer

Zbieżne dowody na istnienie wczesnego okna

Inne laboratoria wykazały istnienie komplementarnych mechanizmów, które otwierają to samo okno presymptomatyczne. Badacze z Florida International University wykazali, że TSPO, marker aktywacji mikrogleju, wzrasta na lata przed wystąpieniem objawów i gromadzi się w mikrogleju w pobliżu blaszek, szczególnie u kobiet. Zespoły z Virginia Tech wykorzystały narzędzia CRISPR do korygowania zaburzeń molekularnych w hipokampie oraz do reaktywacji imprintowanego genu pamięci, IGF2, przywracając pamięć u starzejących się gryzoni. Z kolei badania obrazowe zaprezentowane na spotkaniu Radiological Society of North America ujawniły, że oczyszczanie glimfatyczne — system usuwania odpadów z mózgu — początkowo przyspiesza po powtarzających się urazach, a następnie załamuje się, co jest powiązane z późniejszym gromadzeniem się szkodliwych białek.

Dlaczego czas był przeszkodą

Ta logika leży u podstaw dwóch kierunków obecnych prac. Po pierwsze, zidentyfikowanie wiarygodnych wczesnych biomarkerów — sygnału TSPO, rosnącego poziomu oligomerów ACU193‑dodatnich, opracowywanych testów krwi lub pomiarów litu — aby klinicyści mogli rozpoznać osoby znajdujące się na drodze ku demencji. Po drugie, wdrożenie bezpiecznych interwencji w tym oknie czasowym, aby zapobiec kaskadzie niszczącej synapsy: NU‑9 oraz związki litu omijające amyloid są prototypami tego podejścia, podczas gdy edycja genów i modyfikacje epigenetyczne sugerują komplementarne lub alternatywne ścieżki.

Od myszy do ludzi: bariery praktyczne i etyczne

Mimo obiecujących wyników, pozostaje kilka przeszkód, zanim którekolwiek z tych podejść będzie mogło zmienić praktykę kliniczną. Wszystkie powyższe przykłady terapeutyczne wykazały dotychczas skuteczność u myszy lub szczurów; modele zwierzęce oddają pewne elementy ludzkiej choroby, ale są niekompletne. Przełożenie działania małej cząsteczki oczyszczającej podtyp oligomeru na bezpieczną i skuteczną terapię u ludzi wymaga starannego ustalenia dawki, długiej obserwacji bezpieczeństwa oraz dużych, długoterminowych badań, które sprawdzą, czy u leczonych osób faktycznie uda się uniknąć demencji lata później.

Bezpieczeństwo jest bezpośrednim problemem w przypadku niektórych ścieżek. Lit wykazuje dobrze znaną toksyczność ogólnoustrojową w dawkach psychiatrycznych, szczególnie u starszych pacjentów z upośledzoną funkcją nerek. Prace naukowców z Harvardu są godne uwagi, ponieważ ich wiodący związek wywoływał efekty przy niezwykle niskich stężeniach, jednak farmakologia u ludzi może być inna; niezbędne będą kontrolowane badania kliniczne. W przypadku NU‑9 fakt, że związek ten przeszedł już etap przygotowań do badań klinicznych nad ALS u ludzi i otrzymał zatwierdzenie FDA dla tego wskazania w 2024 roku, jest zachęcający pod kątem ścieżek bezpieczeństwa, jednak badania nad chorobą Alzheimera wymagają własnych punktów końcowych i badań populacyjnych.

Istnieją również wymiary etyczne. Jeśli czułe biomarkery z krwi lub obrazowe mogą wykryć chorobę Alzheimera na dziesięciolecia przed wystąpieniem objawów, klinicyści i pacjenci będą potrzebować solidnych dowodów na moc predykcyjną tych testów oraz jasnych wytycznych dotyczących tego, komu należy oferować terapię zapobiegawczą. Analogia użyta przez zespół z Northwestern — leczenie podwyższonego poziomu cholesterolu w celu zapobiegania zawałom serca — oddaje aspiracje profilaktyczne, ale podkreśla również potrzebę stratyfikacji ryzyka: nie u każdego, u kogo wykryto wczesny biomarker, koniecznie rozwinie się demencja w ciągu życia.

Projektowanie kolejnej fali badań

Badacze planujący badania na ludziach będą dążyć do dwóch rzeczy: bezpiecznej, skalowalnej diagnostyki identyfikującej osoby we wczesnych stadiach patologicznych oraz interwencji, których profil korzyści do ryzyka pozwala na długotrwałe podawanie. Zespół NU‑9 testuje już związek w dodatkowych modelach zwierzęcych, które lepiej odzwierciedlają chorobę o późnym początku, i zamierza dłużej obserwować leczone zwierzęta, aby sprawdzić, czy ostatecznie uda się zapobiec objawom. Harvard i inne ośrodki przygotowują ramy dla wczesnych faz badań klinicznych na ludziach nad związkami litu omijającymi amyloid. Równoległe badania walidujące pomiary TSPO lub przepływu glimfatycznego jako wiarygodne biomarkery kliniczne będą kluczowe dla rekrutacji odpowiednich uczestników do właściwych badań.

Organy regulacyjne i fundatorzy staną również przed nowymi pytaniami. Badania profilaktyczne mogą wymagać prowadzenia przez lata, aby wykazać wpływ na zapadalność na demencję; zastępcze punkty końcowe, które wiarygodnie przewidują długoterminowe wyniki, mogłyby przyspieszyć postęp, ale najpierw muszą zostać zwalidowane. Konsekwencje dla zdrowia publicznego są ogromne: nawet pięcioletnie opóźnienie średniego wieku zachorowania na demencję radykalnie obniżyłoby jej występowanie i koszty opieki.

Ostrożny optymizm i droga naprzód

Podsumowując, grupa badań z 2025 roku wskazuje na zmianę koncepcyjną w badaniach nad chorobą Alzheimera: chorobę tę najlepiej traktować jako powoli rozwijający się, wieloczynnikowy stan, w którym wczesne wykrycie i interwencja mogą zmienić trajektorię jej przebiegu. Wyniki NU‑9 u myszy należą do najbardziej konkretnych jak dotąd dowodów na to, że celowanie w konkretne, wczesne toksyczne formy może osłabić stan zapalny na dalszych etapach; badania nad litem sugerują, że ogólnoustrojowe czynniki o charakterze odżywczym mogą również modulować podatność; badania nad edycją genów pokazują, że starzejący się mózg zachowuje plastyczność; a prace nad obrazowaniem i fizjologią oferują sposoby na wczesne wykrywanie osób zagrożonych.

Żadne z tych odkryć nie jest dziś lekarstwem, a historia uczy ostrożności. Jednak zbieżność różnych mechanizmów — celowanych małych cząsteczek, strategii uzupełniania mikroskładników odżywczych, edycji epigenetycznej i zaawansowanych biomarkerów obrazowych — daje badaczom zróżnicowany zestaw narzędzi do testowania hipotezy profilaktycznej u ludzi. Nadchodzące lata zostaną zdefiniowane przez to, czy narzędzia te uda się bezpiecznie przełożyć na badania kliniczne rozpoczynające się przed utratą pamięci.

Źródła

• Alzheimer's (artykuł naukowy opublikowany 18 grudnia 2025 r.; badanie Northwestern University)
• Northwestern University (materiały prasowe na temat NU‑9/AKV9)
• Nature (badanie Harvard Medical School nad litem)
• Harvard Medical School (materiały badawcze na temat litu i choroby Alzheimera)
• Neuroscience (badania Virginia Tech nad poliubikwitynacją K63)
• Brain Research Bulletin (badanie Virginia Tech nad metylacją IGF2)
• Acta Neuropathologica (badanie Florida International University nad TSPO)
• Radiological Society of North America (badania obrazowe układu glimfatycznego zaprezentowane na RSNA)
• Virginia Tech (materiały prasowe na temat CRISPR i przywracania pamięci)