Dolina Krzemowa dąży do edycji ludzkich zarodków

Jak startup finansowany przez branżę technologiczną sprawił, że debata powróciła w centrum uwagi

W listopadzie 2025 r. dochodzenie Wall Street Journal ujawniło, że niewielka firma z San Francisco o nazwie Preventive pozyskała znaczne wsparcie finansowe na badania nad edycją ludzkich embrionów – dziedziną, której zastosowanie kliniczne jest w Stanach Zjednoczonych zakazane. Wśród doniesień o darczyńcach pojawiają się prominentne postacie z Silicon Valley, w tym dyrektor generalny dużej firmy zajmującej się sztuczną inteligencją oraz inni wysokiej rangi inwestorzy technologiczni, którzy postrzegają edycję embrionów jako sposób na zapobieganie chorobom dziedzicznym.

Kto jest zaangażowany i jakie są ich deklarowane cele

Firma Preventive, która zarejestrowała działalność na początku 2025 roku, oświadczyła, że jej deklarowanym celem jest zbadanie, czy modyfikacje genetyczne wprowadzone przed urodzeniem mogą bezpiecznie wyeliminować niszczycielskie schorzenia monogenowe. Firma pozycjonuje się jako spółka pożytku publicznego (public-benefit corporation) i ogłosiła wielomilionową rundę finansowania; założyciele i inwestorzy argumentują, że prace będą koncentrować się na bezpieczeństwie i zapobieganiu chorobom, a nie na zastosowaniach kosmetycznych czy ulepszaniu cech. Doniesienia medialne zidentyfikowały konkretne nazwiska inwestorów i opisały prywatne dyskusje wśród darczyńców z branży tech na temat edycji embrionów oraz selekcji embrionów.

Dlaczego niektórzy inwestorzy prą naprzód

Zwolennicy postrzegają edycję embrionów jako ekstremalną, ale potencjalnie decydującą drogę do zapobiegania stanom, które dziś wymagają leczenia przez całe życie lub przeszczepów narządów. Proponenci wskazują na szybki postęp w somatycznych (niedziedzicznych) terapiach genowych i twierdzą, że technologia ta może ostatecznie pozwolić na bezpieczne, precyzyjne edycje na etapie embrionalnym, gdy organizm składa się z zaledwie kilku komórek. Inwestorzy argumentują, że przeprowadzone odpowiedzialnie wczesne edycje mogą oszczędzić dzieciom – i kolejnym pokoleniom – skumulowanego cierpienia spowodowanego chorobami dziedzicznymi.

Stan nauki: niedawny przełom medyczny

Kontekst techniczny jest istotny. W 2025 roku klinicyści w Stanach Zjednoczonych poinformowali o kamieniu milowym w spersonalizowanej terapii genowej: niemowlę z rzadką, zagrażającą życiu chorobą metaboliczną otrzymało indywidualnie opracowaną terapię opartą na metodzie CRISPR, która skorygowała szkodliwą mutację w jego komórkach wątroby i doprowadziła do szybkiej poprawy stanu klinicznego. Ten przypadek dotyczył edycji somatycznej istniejących tkanek i został przedstawiony jako pierwsza spersonalizowana terapia CRISPR u pacjenta, a nie jako edycja linii zarodkowej czy embrionalnej – to kluczowe rozróżnienie, ponieważ zmiany somatyczne nie przechodzą na potomstwo. Sukces ten podkreśla, jak szybko rozwijają się technologie genowe, przypominając jednocześnie, jak bardzo różnią się zastosowania terapeutyczne i reprodukcyjne pod względem ryzyka i uwarunkowań regulacyjnych.

Ryzyko techniczne, które sprawia, że edycja linii zarodkowej budzi szczególne obawy

• Edycje poza celem (off‑target): Systemy CRISPR mogą przypadkowo zmienić DNA w niepożądanych miejscach, co niesie ze sobą nieprzewidywalne konsekwencje.
• Mozaicyzm: edycja na bardzo wczesnym etapie może prowadzić do powstania embrionów złożonych z mieszanki komórek zmodyfikowanych i niezmodyfikowanych, co komplikuje rezultaty.
• Pleiotropia antagonistyczna i nieznane skutki uboczne: zmiana jednego genu może zakłócić inne, korzystne efekty, które ten gen wywołuje.
• Dziedziczność: zmiany w linii zarodkowej są trwałe w linii rodzinnej; błędy mogą być powielane przez pokolenia.

Ze względu na te niepewności biologiczne, wielu czołowych etyków i naukowców twierdzi, że obecny stosunek ryzyka do korzyści nie uzasadnia podejmowania prób dziedzicznych modyfikacji ludzkiego genomu w ciążach. Niektórzy używają dosadnego języka, by opisać stan tej dziedziny, argumentując, że przejście do zastosowań klinicznych byłoby nieodpowiedzialne, dopóki bezpieczeństwo nie zostanie wykazane przez znacznie szerszy materiał dowodowy.

Regulacje, poszukiwanie najkorzystniejszej jurysdykcji i globalna mozaika przepisów

Jednym z powodów, dla których Preventive i podobne projekty przyciągają uwagę, są kwestie regulacyjne: w USA prawo federalne uniemożliwia organom nadzorczym zatwierdzanie badań klinicznych, które wymagałyby wszczepienia genetycznie zmodyfikowanych embrionów. Ta bariera prawna skłoniła niektóre zespoły do rozważenia prowadzenia badań w krajach o innych przepisach – praktyka ta przez krytyków nazywana jest „poszukiwaniem najkorzystniejszej jurysdykcji” (jurisdiction shopping). Epizod He Jiankui z 2018 roku, kiedy to naukowiec w Chinach nielegalnie wszczepił zmodyfikowane embriony i został później skazany, pozostaje przestrogą, która kładzie się cieniem na tej dyskusji.

Naciski komercyjne i debata o „dzieciach projektowanych”

Poza działalnością pojedynczej firmy, rynek testowania i selekcji embrionów stale rośnie: firmy sprzedają obecnie poligeniczne badania przesiewowe embrionów i inne usługi prognostyczne, które mają na celu ocenę embrionów pod kątem ryzyka chorób lub złożonych cech. Te komercyjne ścieżki przenikają się z tymi samymi pytaniami społecznymi, które rodzi edycja embrionów: kto decyduje o tym, które cechy są pożądane, kto płaci za dostęp i co stanie się z dziećmi i społeczeństwami, jeśli różnice genetyczne będą odzwierciedlać bogactwo i władzę? Krytycy ostrzegają, że prywatna, napędzana przez inwestorów presja może pogłębić nierówności społeczne i znormalizować wybory reprodukcyjne o głębokich konsekwencjach zbiorowych.

Reakcje naukowców i etyków

Niektórzy wybitni naukowcy krytykują motywy i podejście czołowych inwestorów; inni podkreślają potrzebę rygorystycznych, przejrzystych badań nad bezpieczeństwem, zanim jakiekolwiek zastosowanie kliniczne zostanie w ogóle rozważone. Wielu apeluje o publiczną debatę, silniejsze normy międzynarodowe i solidne kontrole regulacyjne – a nie o tajemnicę czy strategie biznesowe mające na celu obejście nadzoru. Jednocześnie zwolennicy upierają się, że badania mogą być prowadzone etycznie, jeśli będą jawne, ściśle nadzorowane i ukierunkowane na zapobieganie ciężkim chorobom, a nie na ulepszenia estetyczne.

Na co zwrócić uwagę w najbliższej przyszłości

1. Czy Preventive i podobne podmioty opublikują przedkliniczne dane dotyczące bezpieczeństwa i wyniki niezależnych replikacji badań?
2. Czy jakikolwiek kraj zmieni przepisy, aby zezwolić na próby kliniczne edycji embrionów, i przy jakich zabezpieczeniach etycznych?
3. Jak zareagują międzynarodowe gremia naukowe, agencje finansujące i towarzystwa zawodowe, jeśli zaproponowane zostaną prywatne badania kliniczne za granicą?
4. Czy debata publiczna i instytucje demokratyczne ukształtują dostęp i ograniczenia, czy też siły rynkowe zdefiniują pierwsze zastosowania tej technologii?

Na żadne z tych pytań nie ma łatwych odpowiedzi. Połączenie szybkiego postępu technicznego, głębokich potrzeb klinicznych niektórych rodzin i potężnych prywatnych pieniędzy stwarza zarówno szanse, jak i realne ryzyko. Jeśli celem jest oszczędzenie dzieciom cierpienia z powodu ciężkich chorób dziedzicznych, rozmowa na ten temat musi być prowadzona w oparciu o przejrzystą naukę, inkluzywną debatę publiczną i międzynarodowe zabezpieczenia, które zapobiegną pochopnym, nieodwracalnym decyzjom.

Mattias Risberg jest mieszkającym w Kolonii reporterem naukowym i technologicznym serwisu Dark Matter. Posiada tytuł magistra fizyki i pisze o półprzewodnikach, polityce kosmicznej oraz śledztwach opartych na danych.