Een Koude Oorlog in een Hoge Omloopbaan

In juli 2019 viel het Galileo-satellietnavigatiesysteem—Europa's antwoord van 10 miljard euro op het Amerikaanse GPS—stilletjes voor zes dagen uit. De oorzaak was een technisch defect in een grondstation voor tijdwaarneming, maar gedurende een week voelde de droom van het continent van "strategische autonomie" als een hallucinatie. Er waren geen rellen, grotendeels omdat mobiele telefoons terugschakelden naar het door de VS gecontroleerde GPS-netwerk. Maar binnen het Berlaymont-gebouw en bij het Europees Ruimteagentschap (ESA) diende het incident als een demonstratie in een gecontroleerde omgeving van een angstaanjagende realiteit: de moderne economie is een kaartenhuis dat is gebouwd op een 10,23 MHz-signaal afkomstig van een paar dozijn elektronische dozen die 23.000 kilometer boven onze hoofden zweven.

Nu is de dreiging niet langer een softwarefout in een grondstation. Recente waarschuwingen van het US Space Command over Russische nucleaire anti-satellietcapaciteiten (ASAT) hebben het gesprek verlegd van theoretisch afvalbeheer naar het vooruitzicht van doelbewuste, onomkeerbare orbitale vernietiging. Als een nucleair wapen zou ontploffen in een lage aardbaan (LEO), zou dat niet alleen een oorlogsdaad tegen één natie zijn; het zou een daad van ecologisch vandalisme zijn die de deur naar de ruimte voor een generatie effectief op slot zou kunnen doen. Voor een Europese Unie die momenteel geobsedeerd is door haar "Digitaal Decennium" en de groene transitie, gaat het niet alleen om het verlies van Google Maps; het gaat om de onmiddellijke ineenstorting van de industriële en financiële systemen die het blok in stand houden.

De stilte van de atoomklokken

Het meest misbegrepen aspect van satellietafhankelijkheid is dat we ze niet alleen gebruiken voor locatiebepaling; we gebruiken ze voor tijd. Elke grote financiële beurs in Frankfurt, Londen en New York vertrouwt op de atoomklokken met nanosecondenprecisie aan boord van GPS-, Galileo- en Glonass-satellieten om transacties van een tijdstempel te voorzien. Bij flitshandel (high-frequency trading), waarbij microseconden miljoenen euro's vertegenwoordigen, zou het verlies van een gesynchroniseerd tijdsignaal leiden tot een onmiddellijke, geautomatiseerde afsluiting van de markten om catastrofale beurscrashes te voorkomen. Het is de ultieme noodstop voor het mondiale kapitalisme, die zich recht voor onze ogen bevindt.

Buiten de beursvloeren is het Europese stroomnet afhankelijk van deze zelfde signalen om de fase van elektriciteit over duizenden kilometers hoogspanningslijnen te synchroniseren. Zonder deze timing raakt het net instabiel. Ingenieurs kunnen hun toevlucht nemen tot lokale oscillatoren, maar deze gaan afwijken. Binnen enkele uren neemt het risico op enorme, trapsgewijze stroomstoringen exponentieel toe. Dit is de ironie van de 21e-eeuwse infrastructuur: hoe "slimmer" we onze steden maken — hoe meer we vertrouwen op 5G, geautomatiseerde logistiek en slimme netten — hoe meer we ons voortbestaan vastketenen aan een laag van de atmosfeer die steeds meer wordt behandeld als een schietbaan.

De willekeurige fysica van een nucleaire ASAT

Wanneer generaal Stephen Whiting van het US Space Command waarschuwt voor een Russische nucleaire dreiging in de ruimte, spreekt hij niet over een precisieaanval. In het vacuüm van de ruimte is er geen drukgolf omdat er geen lucht is. In plaats daarvan veroorzaakt een nucleaire explosie een enorme uitbarsting van röntgenstraling en gammastraling. Dit creëert een elektromagnetische puls (EMP) die de interne circuits van elke satelliet binnen het gezichtsveld roostert. Maar de echte moordenaar op lange termijn is het creëren van een nieuwe, kunstmatige stralingsgordel.

Het magnetisch veld van de aarde zou de energierijke elektronen van zo'n explosie invangen, waardoor een zone van intense straling ontstaat waar elke satelliet in een lage aardbaan meerdere keren per dag doorheen zou moeten vliegen. Zelfs "geharde" militaire satellieten zijn niet ontworpen om dergelijke constante bombardementen lang te overleven. Binnen weken of maanden zouden de zonnepanelen degraderen, de processors last krijgen van bit-flips en de gehele orbitale schil een kerkhof van dode, tuimelende metalen worden. Voor Europa zou dit een dubbele klap zijn. Onze huidige vlaggenprojecten, zoals de IRIS²-constellatie in meerdere banen die moet voorzien in veilige communicatie, zouden worden geboren in een dodelijke omgeving waarvoor ze nooit zijn begroot.

De tragedie van een dergelijk wapen is het gebrek aan een signatuur. In tegenstelling tot een kinetische raket die een specifiek doelwit raakt, is een nucleair versterkte stralingsgordel een gelijke verwoester. Het zou Russische satellieten net zo effectief doden als Amerikaanse of Europese. Het is het orbitale equivalent van het vergiftigen van de enige waterput in een woestijn om je vijand dwars te zitten, om er vervolgens achter te komen dat je er zelf ook uit moet drinken.

De afvalval en het Kessler-syndroom

Het Europese industriële beleid is hier bijzonder kwetsbaar. De EU Chips Act en het streven naar soevereiniteit op het gebied van halfgeleiders zijn ontworpen om een hightech economie te voeden die ervan uitgaat dat gegevens vrij uit de lucht stromen. Als de lage aardbaan verandert in een met afval bezaaide woestenij, worden de duizenden sensoren die over Europese boerderijen worden verspreid voor "precisielandbouw" — wat het kunstmestgebruik met wel 20% vermindert — plotseling dure tuindecoraties. De afhankelijkheid van de Green Deal van via satellieten verkregen methaanmetingen en koolstofmonitoring zou verdwijnen, waardoor het blok blind zou zijn voor zijn eigen milieudoelstellingen.

Bovendien bevindt het Europese lanceervermogen zich momenteel in een staat van beschamende fragiliteit. Met de pensionering van Ariane 5, de vertragingen van Ariane 6 en het verlies van toegang tot Russische Sojoez-raketten, bevindt het Europees Ruimteagentschap zich in een positie waarin het zijn eigen weersatellieten niet eens kan vervangen als ze vandaag zouden uitvallen. We hebben de ingenieurs en de ambities, maar we hebben onze lanceercapaciteit uitbesteed aan Elon Musk. In een scenario van een ruimteoorlog is wachten op een plek op een Falcon 9-manifest geen haalbare nationale veiligheidsstrategie.

Kunnen we een aardse back-up bouwen?

De voor de hand liggende vraag voor Brussel is waarom we geen plan B hebben gebouwd. Het antwoord is kosten en fysica. Om de dekking van het Galileo-netwerk te dupliceren met behulp van zenders op de grond (een technologie die bekend staat als eLoran), zouden duizenden torens en miljarden aan investeringen nodig zijn voor een systeem dat minder nauwkeurig is en gemakkelijk kan worden gestoord. Hoewel het VK en enkele EU-lidstaten met het idee van aardse back-ups hebben gespeeld, is de financiering altijd omgebogen naar meer zichtbare projecten. We hebben veerkracht ingewisseld voor efficiëntie, en het dividend van die ruil wordt nu bedreigd door geopolitieke actoren die beseffen dat de grootste kracht van het Westen — zijn hyperconnectiviteit — ook zijn meest bereikbare zwakke plek is.

Als de satellieten vandaag zouden uitvallen, is het eerste wat je zou merken de stilte van de GPS op je telefoon. Daarna zouden de geldautomaten stoppen met het verstrekken van contant geld. Daarna zouden de supermarkten, die voor hun just-in-time leveringen afhankelijk zijn van satellietgelinkte logistiek, binnen 48 uur lege schappen gaan vertonen. Het zou geen terugkeer naar de 19e eeuw zijn, zoals sommige alarmisten suggereren; het zou een 21e-eeuwse samenleving zijn die probeert te draaien op 19e-eeuwse systemen waarvan ze niet meer weet hoe ze die moet bedienen. De handleiding voor de wereld die we hebben gebouwd, staat opgeslagen in een cloud waarvoor je een satelliet nodig hebt om erbij te kunnen.

Europa heeft de regels, de richtlijnen en de witboeken om een crisis te beheersen. Het heeft alleen nog niet besloten welke lidstaat bereid is te betalen voor de reserve-raketten om er een in de ruimte te repareren.