Musks voorspelling van een post-arbeidperk: hoe reëel is een werkloze toekomst?

De bewering van Elon Musk, in één zin

Tijdens een prominent ondernemersforum in Washington deze maand voorspelde Elon Musk dat "werk optioneel zal zijn" binnen ongeveer 10 tot 20 jaar. Hij suggereerde dat voortdurende vooruitgang in artificiële intelligentie en robotica geld uiteindelijk "irrelevant" zou kunnen maken. De opmerking oogstte applaus en haalde direct de krantenkoppen, omdat het twee grote vragen — de technische mogelijkheid om het grootste deel van de menselijke arbeid te automatiseren en de politieke keuze over hoe de winsten te verdelen — samenvoegt tot één enkele, veelomvattende voorspelling.

Hij heeft dit vaker gezegd

Dit optimistische 'post-work'-narratief is niet nieuw voor Musk. De afgelopen jaren heeft hij herhaaldelijk het idee geopperd van een toekomst waarin geavanceerde AI en vloten humanoïde robots voor zo'n overvloed zorgen dat samenlevingen iets zouden kunnen ondersteunen dat verder gaat dan bescheiden uitkeringen uit het sociale vangnet — wat hij een "universeel hoog inkomen" noemt. Hij stelt de belangrijkste overgebleven uitdaging voor als psychologisch: als machines alles kunnen leveren wat mensen nodig hebben, hoe vinden individuen dan zingeving? Dat terugkerende thema verklaart waarom zijn uitspraken steeds weer onderwerp van gesprek zijn.

Wat er technisch gezien zou moeten gebeuren

Musk wijst op twee technische bouwstenen: veel sterkere AI en humanoïde robots die veilig en goedkoop kunnen functioneren in menselijke omgevingen. Tesla's humanoïde project, Optimus, heeft stapsgewijze vooruitgang laten zien in publieke demo's — verbeteringen in de loopgang, basiscoördinatie van armen en handen, en enige verfijnde manipulatie in gecontroleerde omgevingen zijn reële technische mijlpalen. Maar de robots die tot nu toe getoond zijn, zijn prototypes die werken onder gecontroleerde omstandigheden; de stap van die demo's naar betrouwbare, goedkope machines die een breed scala aan menselijke taken kunnen vervangen, is een enorme sprong in hardware, energiebeheer, perceptie en robuust leren in de echte wereld. Kortom: er is merkbare vooruitgang, maar de afstand tussen gecontroleerde demo's en algemene, goedkope inzet blijft groot.

En economisch gezien — het draait niet alleen om robots

Zelfs als humanoïde robots en AI-agenten technisch capabel worden, hangt het van de verdeling van de winst uit automatisering af of ze de noodzaak om te werken wegnemen. Economen merken op dat automatisering zowel verdringings- als productiviteitseffecten creëert: machines kunnen taken overnemen die mensen vandaag de dag doen, maar productiviteitswinsten kunnen ook nieuwe vraag, nieuwe rollen en hogere inkomens voor sommige werknemers genereren. Empirisch onderzoek en beleidsinstanties benadrukken dat het netto-effect ambigu is en varieert per land, sector en de inrichting van instituten — onderwijs, belastingen en sociale vangnetten spelen een grote rol. Die onduidelijkheid ondergraaft elk simpel tijdschema voor een samenleving zonder werk.

Beleidsrecepten die Musk noemt — en hoe ze hebben uitgepakt

Musk en andere tech-leiders hebben gewezen op grote geldtransfers — het universeel basisinkomen of zijn voorkeursterm, "universeel hoog inkomen" — als een mechanisme om de overvloed te delen. Beleidsexperimenten geven tot nu toe een gemengd beeld. Grote pilots tonen duidelijke verbeteringen in het welzijn en de financiële zekerheid van ontvangers, en sommige kleine pilots rapporteerden een bescheiden toename in werkgelegenheid voor specifieke doelgroepen. Maar formele tests leggen ook ontwerpuitdagingen bloot: kleine steekproeven, beperkte reikwijdte, politieke beperkingen op financiering en verschillen tussen kortetermijnpilots en nationale programma's op de lange termijn. Deze experimenten suggereren dat geldtransfers de overgangskosten kunnen verzachten, maar op zichzelf leiden ze niet tot de politieke overeenstemming die nodig is om een economie zonder werk levensvatbaar te maken.

Waarom timing belangrijk is — en waarom voorspellingen misgaan

Gewaagde tijdpaden zijn bekend in de tech-wereld: het transformeren van een prototype naar een massaal, betaalbaar product duurt vaak veel langer dan de initiële demo's suggereren. Robotica kampt met specifieke frictie: fysieke machines hebben te maken met limieten in energiedichtheid, slijtage en een open, chaotische wereld waarin edge cases gebruikelijk zijn. Musk erkende de resterende beperkingen — waaronder energie en massa — bij het schetsen van een langetermijnvisie, en voegde eraan toe dat de weg naar overvloed nog steeds "veel werk" zal vergen. Simpel gezegd: het voorspellen van een maatschappelijke verschuiving binnen één of twee decennia riskeert een onderschatting van zowel de technische hindernissen als de traag verlopende economische en politieke aanpassing.

Wie de vruchten plukt is belangrijker dan of er vruchten zijn

Een scherpe kritiek op het argument van Musk is eerder politiek dan technisch: automatisering heeft historisch gezien de neiging om winsten te concentreren bij kapitaalbezitters, tenzij er doelbewuste herverdeling plaatsvindt. Als bedrijven het grootste deel van de productiviteitsstijging opeisen, kan automatisering de ongelijkheid vergroten in plaats van de noodzaak om te werken wegnemen. Dat is de kern van het politieke probleem: machines kunnen overvloed produceren, maar zonder sterke beleidskeuzes — belastinghervorming, sociale verzekeringen, publieke investeringen, nieuwe arbeidsinstituten — zal die overvloed zich niet automatisch vertalen in universele zekerheid. Musks visie veronderstelt dat herverdeling de technologische vooruitgang zal volgen; de ervaring leert dat die uitkomst niet vanzelfsprekend is.

Kortetermijneffecten om te verwachten

• Verschuiving van taken in plaats van volledige verdwijning: veel beroepen zullen anders worden ingericht wanneer AI repetitieve, routinematige of informatie-intensieve taken overneemt. Dat creëert vraag naar complementaire vaardigheden zoals toezicht, creativiteit en sociaal oordeelsvermogen.
• Ongelijke regionale en sectorale impact: automatisering zal sommige regio's en laaggeschoolde functies harder raken, terwijl het nieuwe kansen creëert in de tech-, zorg- en creatieve sectoren.
• Politieke druk op vangnetten en omscholing: de concentratie van winsten zal waarschijnlijk leiden tot meer roep om sterkere herverdeling, omscholingsprogramma's en lokale pilots voor een gegarandeerd inkomen.

Waar we op moeten letten

Drie zaken zullen de bredere bewering van Musk min of meer geloofwaardig maken: ten eerste of humanoïde robots de stap maken van gecureerde demo's naar duurzame, goedkope diensten buiten laboratoriumomstandigheden; ten tweede of AI-systemen blijven generaliseren over verschillende domeinen in plaats van alleen uit te blinken in nauw omschreven taken; en ten derde hoe overheden en bedrijven besluiten om productiviteitswinsten te delen — via belastingen, publieke voorzieningen of private accumulatie. Technologische vooruitgang alleen zal werk niet optioneel maken voor grote groepen mensen; het maatschappelijk pact over wie het economisch surplus ontvangt wel.

Conclusie

De headline van Elon Musk — werk zal over 10 tot 20 jaar optioneel zijn — vat een invloedrijke techno-utopische mogelijkheid samen. Het is een nuttige provocatie: het dwingt beleidsmakers om na te denken over hoe ze instituten moeten ontwerpen voor wijdverspreide automatisering. Maar de bewering bundelt complexe technische problemen met nog complexere politieke keuzes. De aannemelijke nabije toekomst is er een van krachtige, ongelijke technologische verandering: meer automatisering, hogere productiviteit, gemengde verstoring van de arbeidsmarkt en een verhit debat over herverdeling. Of dat uitmondt in een pijnloze overvloed zonder werk, hangt minder af van een enkel bedrijf of een CEO dan van publieke besluiten over belastingen, arbeidsbeleid, de inrichting van de verzorgingsstaat en de democratische controle op nieuwe technologieën.

— Mattias Risberg, Dark Matter. Gevestigd in Keulen, doet verslag van robotica, AI en de beleidskeuzes die zullen bepalen hoe technologie werk verandert.