DNA z włosów Beethovena ujawnia skrywane tajemnice

Burzliwa noc, odcięty pukiel i eksperyment trwający dwa stulecia

W smagany burzą dzień, krótko po śmierci Ludwiga van Beethovena w marcu 1827 roku, żałobnicy odcięli pukiel włosów kompozytora – relikwię, która od tamtej pory przechodziła przez ręce kolekcjonerów, trafiała do muzeów i wzbudzała sceptycyzm. Blisko dwieście lat później międzynarodowy zespół pod kierownictwem naukowców z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka zsekwencjonował DNA z autentycznych pasm i w 2023 roku opublikował kompleksową analizę. Jej wyniki zmieniają częściowo historię, którą opowiadamy o Beethovenie: wskazują na infekcję wirusową i dziedziczne ryzyko chorób wątroby jako prawdopodobne czynniki przyczyniające się do pogorszenia jego stanu zdrowia, obalają szeroko cytowaną narrację o zatruciu ołowiem powiązaną z błędnie zidentyfikowanym materiałem oraz ujawniają zaskakujące przerwanie linii ojcowskiej kompozytora.

Jak włosy stały się kapsułą czasu

W badaniu wykorzystano metody zaczerpnięte z paleogenomiki: staranne uwierzytelnianie materiału historycznego, kontrolę zanieczyszczeń oraz głębokie sekwencjonowanie śladowych ilości DNA z włosów. Zespół zidentyfikował pięć pukli, których proweniencję można było ustalić na podstawie dokumentacji historycznej i spójności molekularnej; próbki te pozwoliły na uzyskanie genomu o wysokim pokryciu do analizy. To techniczne osiągnięcie umożliwiło przeszukanie genomu Beethovena pod kątem wariantów powiązanych z chorobami, wykrycie fragmentów wirusowego DNA oraz porównanie jego chromosomu Y z chromosomami żyjących krewnych w linii męskiej.

Sekwencjonowanie włosów – zrogowaciałej tkanki ze zdegradowanym DNA – wymaga wyspecjalizowanych protokołów ekstrakcji i przygotowania bibliotek. Naukowcy połączyli te techniki laboratoryjne z testami genealogicznymi, dopasowując sygnatury genetyczne do regionalnych paneli referencyjnych, aby potwierdzić kontynentalne pochodzenie Beethovena i zweryfikować biologiczne powiązania między samymi włosami.

Genetyczne poszlaki wskazujące na chorobę wątroby i infekcję wirusową

Obraz genetyczny, który się wyłonił, nie jest prostym wyjaśnieniem śmierci Beethovena opartym na jednej przyczynie, ale znacząco różni się od długo powtarzanych opowieści. Zespół wykrył markery genomowe wskazujące na zwiększone dziedziczne ryzyko chorób wątroby. Co ważniejsze, analiza uwierzytelnionych pasm ujawniła dowody infekcji wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV) w tkance pochodzącej z ostatnich miesięcy życia Beethovena. W połączeniu z ówczesnymi opisami żółtaczki, obrzęku brzucha i postępującej dysfunkcji wątroby, obecność HBV stanowi wiarygodny – i mierzalny – mechanizm, który mógł przyspieszyć niewydolność tego narządu.

Co kluczowe, nowe dowody genetyczne podważają teorię cieszącą się dużą popularnością: że to zatrucie ołowiem było główną przyczyną objawów Beethovena. Wcześniejsze doniesienia o wysokim poziomie ołowiu opierały się na analizach próbki, o której później wykazano, że nie należała do kompozytora. Uwierzytelnione próbki włosów z badania z 2023 roku nie potwierdzają tezy, jakoby ołów był głównym czynnikiem jego śmiertelnej choroby, choć nie wykluczają całkowicie pewnej ekspozycji na ten pierwiastek w przeszłości. Ciężar dowodów przemawia obecnie za obrazem, w którym chroniczne spożywanie alkoholu, dziedziczna podatność i infekcja HBV wspólnie doprowadziły do uszkodzenia wątroby Beethovena.

Brakujący Y: rodzinny zwrot akcji

Być może najbardziej nieoczekiwanym, ludzkim odkryciem jest to dotyczące linii ojcowskiej Beethovena. Zespół porównał chromosom Y odzyskany z uwierzytelnionych włosów z profilami chromosomu Y żyjących mężczyzn, którzy wywodzą swoje pochodzenie z udokumentowanej linii męskiej Beethovenów. Profile nie pasowały do siebie. Ponieważ chromosom Y jest przekazywany z ojca na syna, niezgodność wskazuje na „zdarzenie wykluczające ojcostwo” gdzieś pomiędzy udokumentowanym przodkiem Hendrikiem van Beethovenem – urodzonym około 1572 roku – a narodzinami samego Ludwiga w 1770 roku. Najprostszą interpretacją jest to, że jedna z gałęzi zarejestrowanej genealogii nie odzwierciedla biologicznego ojca dziecka w którymś z tych pokoleń.

Odkrycie to nie rzuca cienia na fakty dotyczące muzyki Beethovena, ale zmienia sposób, w jaki historycy i genealodzy rekonstruują historię jego rodziny. Jest to również przypomnienie, że genetyczne i dokumentalne dowody mogą się rozchodzić, a osobiste historie – nawet sławnych postaci – zawierają zwyczajne, ludzkie komplikacje.

Nierozwiązane zagadki: głuchota i przewlekły ból

Pomimo nowych zasobów genomowych, analiza nie dostarczyła ostatecznych odpowiedzi na dwie najbardziej trwałe zagadki medyczne dotyczące kompozytora. Naukowcy nie zidentyfikowali wyraźnych patogennych mutacji, które wyjaśniałyby postępującą utratę słuchu w zakresie wysokich częstotliwości, która rozpoczęła się u Beethovena po dwudziestym roku życia i doprowadziła do niemal całkowitej głuchoty przed pięćdziesiątką. Podobnie, przewlekłe bóle żołądkowo-jelitowe i napady biegunki, odnotowywane przez większą część jego dorosłego życia, pozostają niewyjaśnione przez dostępne dane genetyczne.

Te negatywne wyniki są istotne: pokazują granice genetyki, szczególnie gdy choroba może wynikać ze złożonej interakcji czynników środowiskowych, infekcji, ówczesnych praktyk medycznych oraz – być może – czynników niegenetycznych, takich jak urazy czy procesy autoimmunologiczne. Brak jednoznacznej mutacji nie wyklucza udziału czynników genetycznych, ale podkreśla potrzebę zintegrowanej analizy historycznej, klinicznej i molekularnej.

Uwierzytelnianie, proweniencja i etyka historycznego DNA

Jedną z praktycznych lekcji płynących z badania jest kwestia metodologiczna: proweniencja okazów historycznych ma ogromne znaczenie. Zespół wykazał, że powszechnie cytowana próbka włosów przypisywana Beethovenowi, używana we wcześniejszych analizach na zawartość ołowiu, w rzeczywistości nie należała do niego; to błędne przypisanie kształtowało debaty przez dziesięciolecia. Badanie prowadzone przez Instytut Maxa Plancka pokazuje, jak interdyscyplinarna weryfikacja – badania archiwalne, dokumentacja łańcucha posiadania i testy pokrewieństwa molekularnego – musi poprzedzać roszczenia kryminalistyczne lub medyczne oparte na dawnym lub historycznym DNA.

Poza rygorem laboratoryjnym, praca ta stawia pytania etyczne. Sekwencjonowanie genomu ikony kultury dotyka żyjących krewnych i społeczności; otwiera przestrzeń interpretacyjną dla spekulacji na temat przyczyn śmierci, ojcostwa i prywatnego stanu zdrowia. Naukowcy poradzili sobie z tymi drażliwymi kwestiami, skupiając się na ogólnych wnioskach medycznych i współpracując z muzeami oraz kustoszami. Jednak w miarę jak genetyczne śledztwa dotyczące postaci historycznych stają się coraz powszechniejsze, instytucje będą potrzebować jaśniejszych zasad dotyczących zgody, ujawniania informacji i szacunku dla społeczności potomków.

Dlaczego te odkrycia mają znaczenie

Na pierwszy rzut oka jest to opowieść o sławnym kompozytorze i skomplikowanej technice laboratoryjnej. W praktyce jest to przykład tego, jak nowoczesna genomika może rewidować narracje historyczne. Badanie przenosi nas od spekulacji do opartych na dowodach, probabilistycznych wniosków na temat chorób, pochodzenia i struktury rodziny. Przedstawia ono również Beethovena jako osobę zmagającą się z wieloma współzależnymi problemami zdrowotnymi, a nie z jedną, definiującą go patologią.

Dla historyków praca ta dostarcza nowych punktów odniesienia: kiedy ufać archiwalnym zapisom, jak oceniać sprzeczne artefakty i jak zestawiać świadectwa medyczne z początku XIX wieku z nowoczesnymi dowodami molekularnymi. Dla klinicystów i genetyków demonstruje ona potencjał – oraz ograniczenia – analizy genomowej zachowanych tkanek ludzkich. A dla opinii publicznej jest to przypomnienie, że nauka może komplikować, a nie tylko potwierdzać, nasze wyobrażenia o przeszłości.

Dwa stulecia po jego śmierci, odcięte włosy Beethovena dokonały czegoś, czego mogło dokonać niewiele dokumentów: wniosły świeże dowody materialne do debat, które wcześniej opierały się na domysłach i legendach. Pasma te nie odpowiedziały na każde pytanie, ale skierowały dochodzenie w stronę infekcji, dziedzicznego ryzyka i historii rodzinnej – szczegółów, które wzbogacają nasze zrozumienie człowieka, który ukształtował nowoczesną muzykę.

Źródła

• Current Biology (praca badawcza na temat DNA Beethovena)
• Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka (materiały prasowe)
• Uniwersytet w Cambridge (materiały badawcze i prasowe)