VN kondigt wereldwijd 'waterfaillissement' af

VN-rapport: een onomwonden, financiële metafoor voor een fysieke ineenstorting

Op het hoofdkwartier van de Verenigde Naties presenteerden wetenschappers van het UN University Institute for Water, Environment and Health (UNU-INWEH) vandaag een harde diagnose: veel van de belangrijkste watersystemen ter wereld zijn niet louter overbelast of bevinden zich in een incidentele crisis; ze zijn beland in wat de auteurs een "mondiaal waterfaillissement" noemen. Het rapport, dat op 20 januari 2026 werd uitgebracht en onder leiding stond van Kaveh Madani, herformuleert decennia van hydrologisch verlies in financiële termen: de mensheid heeft haar jaarlijkse water"inkomsten" overschreden en spreekt nu de langetermijn"spaartegoeden" aan in aquifers, gletsjers, wetlands en bodems.

De woordkeuze is bewust. Waar "waterstress" duidde op omkeerbare druk en "watercrisis" op een acute schok, beschrijft "waterfaillissement" een toestand na de crisis waarin eerdere referentiewaarden voor aanbod en ecosysteemfuncties realistisch gezien niet langer kunnen worden hersteld. Het rapport gaat vergezeld van een peer-reviewed artikel dat een definitie van de term formaliseert en pleit voor de inbedding van het concept in mondiale monitoring- en beleidskaders.

Een harde diagnose, onderbouwd met cijfers

Het rapport brengt mondiale datasets en recente studies samen om de situatie te onderbouwen, en de statistieken zijn zowel gedetailleerd als ontnuchterend. Meer dan de helft van de grote meren ter wereld heeft sinds de vroege jaren 90 water verloren, en ongeveer 410 miljoen hectare aan natuurlijke wetlands — een gebied vergelijkbaar met de Europese Unie — is in de afgelopen vijf decennia verdwenen. Wereldwijd is de gletsjermassa sinds 1970 met meer dan 30 procent afgenomen, waardoor een seizoensgebonden waterbuffer waar honderden miljoenen mensen van afhankelijk zijn, is weggeërodeerd.

Verborgen onder de grond vertoont ongeveer 70 procent van de belangrijkste aquifers ter wereld een langdurige daling. De zichtbare gevolgen zijn dramatisch: bodemdaling over miljoenen vierkante kilometers, steden en delta's die wegzinken, en een krimpend aandeel water dat daadwerkelijk veilig is voor mens en gewas, omdat vervuiling, verzilting en ongezuiverd afvalwater de bruikbare voorraden verminderen. Het UNU-rapport haalt veel geciteerde cijfers aan: ongeveer 4 miljard mensen ervaren ten minste één maand per jaar ernstige waterschaarste; ongeveer 2,2 miljard mensen hebben geen toegang tot veilig beheerd drinkwater en 3,5 miljard ontberen veilig beheerde sanitaire voorzieningen; en de jaarlijkse mondiale kosten van droogtegerelateerde schade worden geschat op ongeveer 307 miljard dollar.

Deze fysieke verliezen werken door in voedselsystemen en economieën. Zo'n 170 miljoen hectare aan geïrrigeerd bouwland kampt met hoge of zeer hoge waterstress. Het rapport schat de verloren ecosysteemdiensten door de vernietiging van wetlands op ongeveer 5,1 biljoen dollar — een raming van de diensten die wetlands ooit leverden voor hoogwaterbescherming, filtratie en habitat.

Wat 'waterfaillissement' feitelijk betekent

In technische termen stelt het UNU-team een tweeledige definitie voor: een aanhoudende overmatige onttrekking van oppervlakte- of grondwater ten opzichte van de hernieuwbare instroom en veilige uitputtingslimieten, en het daaruit voortvloeiende onomkeerbare of onbetaalbare verlies van watergerelateerd natuurlijk kapitaal. In begrijpelijke taal betekent het dat er zo zwaar wordt gesteund op opgeslagen water en ecosysteemdiensten dat het vermogen van het systeem om te regenereren fundamenteel is aangetast.

Die aantasting kan letterlijk zijn — gecompacteerde aquifers die niet langer hetzelfde volume water kunnen vasthouden, of zoutintrusie in kust-aquifers — of ecologisch, zoals wetlands die zijn drooggelegd en niet zonder enorme kosten in hun oorspronkelijke functie kunnen worden hersteld. Het rapport benadrukt dat een enkel nat jaar het faillissement niet ongedaan maakt: regio's kunnen overstromingen of hoge rivierafvoeren registreren, zelfs terwijl hun waterrekeningen op de lange termijn in de rode cijfers staan.

Waar de schade zich concentreert

Het rapport belicht regio's waar de symptomen het meest acuut zijn, maar benadrukt dat de situatie niet beperkt is tot één specifiek geografisch gebied of inkomensniveau. Het Midden-Oosten en Noord-Afrika worden geconfronteerd met een giftige cocktail van een hoge vraag, lage natuurlijke instroom en dure ontzilting; delen van Zuid-Azië kampen met een chronische daling van het grondwaterpeil als gevolg van irrigatie en stedelijke groei; en het Amerikaanse zuidwesten — getypeerd door het systeem van de Colorado River — illustreert de overmatige toewijzing van een eindig riviersysteem onder een opwarmend klimaat.

Implicaties voor beleid, rechtvaardigheid en veiligheid

Het UNU-rapport presenteert waterfaillissement als meer dan een milieu- of technisch probleem: het is een uitdaging op het gebied van bestuur, rechtvaardigheid en veiligheid. De mensen die onevenredig veel kosten dragen, zijn kleine boeren, inheemse gemeenschappen, arme stadsbewoners en vrouwen — groepen wier levensonderhoud afhangt van lokale toegang tot water, maar die doorgaans de politieke macht missen om overmatige onttrekking of vervuiling te voorkomen.

De UNU en aanverwante partijen waarschuwen dat onbeheerde waterinsolventie de risico's op instabiliteit verhoogt. Het rapport koppelt waterfaillissement aan factoren van kwetsbaarheid: voedselonzekerheid, ontheemding, intercommunale spanningen en grensoverschrijdende spanningen. Het dringt erop aan dat het beheer van faillissementen expliciet rechtvaardige transities moet omvatten — steun voor mensen wier levensonderhoud moet veranderen — om te voorkomen dat een milieuschuld wordt afgewenteld op de meest kwetsbaren.

Praktische verschuivingen waar het rapport op aandringt

De UNU schetst een praktische, zij het ambitieuze agenda. Ten eerste: stop verdere onomkeerbare schade; bescherm de resterende wetlands, stop destructieve grondwaterwinning waar mogelijk en voorkom ongebreidelde vervuiling. Ten tweede: herzie rechten en verwachtingen, zodat waterallocaties overeenkomen met de verslechterde draagkracht in plaats van met beloften uit het verleden. Ten derde: transformeer waterintensieve sectoren — met name de landbouw — door overschakeling op andere gewassen, hervorming van irrigatie en efficiëntere stedelijke watersystemen.

Het rapport roept ook op tot betere diagnostiek en monitoring — met behulp van aardobservatie, geïntegreerde modellering en AI om indicatoren voor waterfaillissement in te bedden in mondiale kaders — en om het thema water een prominentere plek te geven in onderhandelingen over klimaat, biodiversiteit en landgebruik. De UNU stelt voor om de komende VN-watermijlpalen en de SDG-deadlines van 2030 te gebruiken als kansen om de mondiale prioriteiten te verleggen van incrementele oplossingen naar systemische herstructurering.

Niet iedereen verwerpt de toon van het rapport: sommige wetenschappers verwelkomen de aandacht en zijn het erover eens dat het internationale systeem nieuwe instrumenten nodig heeft. Anderen waarschuwen dat het mondiale label het risico in zich draagt dat lokale verbeteringen en de heterogene aard van watersystemen over het hoofd worden gezien; de auteurs van het rapport erkennen dat niet elk stroomgebied of land failliet is, maar stellen dat er genoeg kritieke systemen zijn om een nieuwe categorie en nieuwe reacties te rechtvaardigen.